Ekilikua

Jai eguna izan zen Italian joan zen ostiralean, apirilaren 25ean. Italiaren askapena ospatzen dute (tropa aliatuek naziak Italiatik kanporatu zituztenekoa). Baina horrez gain, egun berean, beste aldarrikapen bat egin zen Italiako hainbat plazatan: V2-Day eguna ospatu zuten bigarrenez (horren adierazle 2 zenbakia), Vaffanculo-Day. Itzulpena eginez: 'Popatik Hartzera Eguna'. Halaxe, gordin eta zuzen.

Informazio askatasuna aldarrikatzen dute. Beppe Grillo da mugimendu honen sortzaile eta bultzatzailea. Komiko eta aktore italiarra da berau, eta orain dela urte batzuk arte telebistan egiten zuen lan. Kontua da, Grillo politikoen korrupzioa eta hauek komunikabideekin egiten duten erabilera interesatua salatzen hasi zela, beti ere kritika dokumentatu eta arrazoituekin. Bada, gizartean zuen ohiartzuna ikusirik italiako kasik telebista guztiek (tb nagusi guztiek) zentsuratu egin zuten Beppe Grillo eta ez diote euren kamara aurrean gehiago agertzen utzi. Honen haritik, Beppe Grillok informazio askatasunaren aldeko mugimendu bat piztu du apurka-apurka gizartean, bere blogaren bidez, batez ere.

Italiar komunikabideak (telebistak, irratiak, prentsa,...) interes politikoen tresna baino ez direla salatzen du, eta ez dutela informazioa eskaintzen, propaganda baizik. Hiritarrek ordea informazio eskubidea dute, horixe da hain zuzen defendatzen dutena. V2-Day egunean Torinoko plaza nagusian egin zuen ekitaldia Beppe Grillok: 120 mila hiritarrez betetako plazaren aurrean informazio askatasunaren aldeko aldarri ozena egin zuen bere lan erremintak erabiliz, umorea eta kritika.

Ehundaka mila pertsonek sinatu dute Italian mugimendu honek sortutako informazio askatasunaren aldeko dokumentua. Zabaltzen doaz gutxinaka italiarren begiak komunikabideen trikimailuaren aurrean. Eta panorama ikusita, modu oso arrunt eta zakarrean esaten diete komunikabideei: vaffanculo!, 'popatik hartzera!'. Zuzen eta gordin, beharbada horrela hobeto ulertzen delako, finkerietan ibili barik.

Hauxe zen V2-Dayren lema: Stampa e televisioni sono nelle mani di gruppi politici. Chi controlla l'informazione controlla la percezione della realtà, deformandola. La verità può essere un gioco di parole, ma la verità non sta nelle parole, ma nella conscienza di ognuno di noi. Il 25 di aprile scegli di credere in te stesso firmando per una libera Informazione. Euskaraz: "Prentsa eta telebistak talde politikoen esku daude. Informazioa kontrolatzen duenak errealitatearen pertsepzioa kontrolatzen du, errealitatea bera deformatuz. Errealitatea hitz joko bat izan daiteke, baina egia ez dago hitzetan, norbere kontzientzian baizik. Apirilaren 25ean aukera ezazu zeure buruagan sinistea Informazio aske baten alde sinatuz".

Italiatik kanpo, geure etxean ere esan dezagun vaffanculo! lotsa barik benetako informazioaren alde. Ikasi dezagun geure buruagan sinisten. Ez gara ardiak.

Noizbait entzuna nuen bazegoela Londreseko Hyde Parken hizlarien txoko bat, Speakers' Corner delakoa. Adierazpen askatasunaren txokoa omen da. 1872an, 1855ean hasitako matxinada, erreforma demokratikoen eskaera eta langile iraultzaileen presioen eraginez, "Royal Parks and Garden's Act" dekretuaren bidez legeztatu zen Hyde Parken hitzaldiak eta eztabaida publikoak egitea. Harrezkero edozeinek izan du, ezagun zein ezezagun, txoko horretara joan eta bere ideiak modu askean azaldu eta defendatzeko aukera. Besteak beste, Karl Marx, Vladimir Lenin, George Orwell edota William Morris pasa dira Speakers' Cornerreko aulkitxotik.

Izan ere, aulkitxo gainetik aritzen dira han hizlariak beti. Batzuk diote aulkitxo honek antzinagoko heriotz zigortuei egiten diela erreferentzia. Gaur egungo Hyde Parken lekuaren inguruetan antzina urkamendia omen zegoen, Tyburn zeritzona, eta kondenatuek aulkitxo gainean heriotza jaso aurretik azken hitzak esateko eskubidea zuten. Alabaina, beste batzuk esanahi ezberdina ematen diote aulkitxoaren erabilerari. Aulki gainera igotzen denak jada ez du Erresuma Batuko lurra ikutzen, beraz, eskubidea du askatasunez hitz egiteko edozertaz, inorena ez den lurraldean dagoelako, aulki gainean alegia, airean.

Kontua da, egunotan halako zerbait ikusi dudala Italiako hainbat plazetan. Bolognan bertan zein Paduan: plaza erdian zutik dago gizona, aulkitxo bat ondoan duela baina oinak lurrean dituela. Ez da ez Marx, ez Lenin, ez Orwell, ez Morris, beste barik, kaleko gizon bat da. Jendea inguratzen zaio eta zera esaten du: "nire asmoa kalean, hiritarren artean, eztabaida sortzea da, ideiak trukatzea, hiritarrari pentsaraztea". Horretantxe ari da Italiako iparraldean plazarik plaza. Eta halaxe, apurka apurka, kaleko jendea biltzen hasten da, zahar nahiz gazte, lanetik irten berri dena, ume zainean dagoena, unibertsitatera doana, mandatuak egiten dabilena zein paseoan dabilena. Gizonak eztabaidaren metxa pizten du aktualitateko gairen bat aipatuz eta eztabaida berez berez sortzen da. Gizonak bizikletako otzaran dituen eguneko egunkari guztiak (italiako prentsa idatziko abaniko osoa) eskuragarri jartzen ditu irakurri nahi dituenarentzat. Politikaz hitz egiten dute, egoera ekonomikoaz, eskuin zein ezker ideologiez, ideologia berriak sortu beharraz, demokraziaz, iraultzaz... edozertaz. Eta ideia guztiz kontrajarriak agertzen dira, eta bakoitzak berea defendatzen du baina entzuten du bestearena ere, eta halaxe, giroa berotzen da batzuetan eta baretzen besteetan. Bien bitartean hiritarren korroaren erdian jarraitzen du aulkitxoak, sinbolo huts gisa, inork ez baitu erabiltzen. Denak ari dira oinak lurrean.

Eztabaida amitzean ez dute lortu mundua konpontzerik, baina pentsatu eta pentsarazi egin du han bildutako hiritar bakoitzak. Ez da lan makala hori gaur egun. Inpresioa dut norbere kabuz pentsatzea galzorian dagoen aktibitate mentala dela. Komunikazioaren, edo hobeto esan, komunikabideen gizartean bizi garen honetan, komunikabideak (guztiak, salbuespenik gabe) pentsamendu saltzaileak dira, eta guk goizero erosten dieugu pentsamendua kioskoan euro baten truke. Edota telebistan, irratian zein interneten, doan. Kazetariaren lanak hiritarrari pentsaraztea behar luke izan eta ez hiritarrari pentsamendua saltzea. Jakina erosoagoa dela pentsamendua erostea, artalde pentsamenduan beste ardi bat izatea, norberak sortzea baino. Komunikbide guztiak ikustea onena beraz, baina inori sinistu barik norberak eraikitzea norbere pentsamendua, pentsatuz.

Ez dago aulkitxo beharrik pentsatzeko, norbere pentsamendu kritikoa sortzeko.

Atzerrira bidaian joaterakoan turisten Biblia bilakatzen dira kasik gida liburuak. Gaur egungo turismo masibo edo fototurismoa bitxia da benetan, badirudi batzuk gehiago begiratzen diotela gida hauetako argazkiari benetan bisitatzen ari diren herriari baino. Hain modan dagoen fototurismo hau egitekotan, beraz, erosoagoa litzateke (eta batez ere merkeagoa) etxeko sofan geratu eta gida liburu hautako argazkiak goitik behera ikustea... azken finean, fototuristari ez zaio interesatzen argazkia mugatzen duten lau marretatik kanpo dagoena.

Fededunak Bibliaren dogmak irensten dituen legez irensten ditu fototuristak gida liburuko argazkiak zein letrak. Eta bidaitzerako orduan dogma horiek baino ez dituzte bilatzen bere begiek (beti ere argazki kamararen begizulotik begira): argazki berberak ateratzea eta gidaliburuan gomendatutako tabernetako kafea dastatzea.

Bada, atzerrian nagoela aprobetxatuz, neure herriaren bila hasi naiz italierazko gida liburuetan. Eta nire dogma bakarra dogmetan ez sinistea bada ere, egin dut ahalegina. Alegia, fototurista dogmatikoaren paperean sartu naiz. Eta topatu dut Ondarroa:

ONDARROA
Qualche anima poetica l'ha chiamata "Venezia della Biscaglia". L'immagine è audace, forse un po' esagerata, ma non cosi lontana dalla nostra opinione.
Il centro storico si stende in mezzo a un'isola artificiale cinta de un largo canale. Alcuni ponti vetusti, tra cui il ponte Viejo dall'aspetto prettamente medievale, begli edifici, insoma tutti gli elementi degni di una gradevole camminata. Il vero porto, quello che ospita la più importante flotta d'alto mare da una piccolìsima spiaggia. Ci è piaciuta l'atmosfera di Ondarroa; pecato che una urbanizzazione selvaggia l'abbia deturpata.

IL VIAGGIATORE. Le Guide Routard: Paesi Baschi, Spagna e Francia. Edizione 2001/2002

Hau da, arima poetikoren batek Bizkaiko Venezia deitu izan diola Ondarroari dio gidak. Baina ondorengo esaldian azaltzen du irudia beharbada exageratuegia dela, nahiz eta herria izan polita den. Besteak beste, alde zaharra kanal batek inguratzen duen irla artifizial baten gainean dagoela dio gidak, hainbat zubi ederrez jantzia. Eta ni, neure fototurista dogmatiko paperean sartuta, hasi naiz Ondarroara buelta egiten dudanerako prestatzen... gondola bat alokatu beharko dut Italiako Venezian Bizkaiko Veneziako alde zaharrera ailegatzeko.

Eta azken esaldian harribitxi bat (egiaren bat ere aurkitu baitaiteke Biblian): "bekatua da halako urbanizazio basatiak herria hondatu izana". Hormigoizko oihan bat da, hortaz, Bizkaiko Venezia, geratzen zaizkion leku birjin apurretara ere hedatuz doan hormigoizko oihana.

Artibain behera gondola batean abiatuko da agian fototurista domgatikoren bat Bizkaiko Veneziaren bila, hormigozko oihanean gida liburuan ikusitako argazki berberak egiteko prest. Ez duzue ordea ezagutu ere egingo nor den, argazki kamarak estaliko dio-eta aurpegia.

Ruper Ordorikari entzuna diot kantu batean: Inork ez zidan esan euskaldun izatea zein nekeza den, hobe nuela hautatzea munduko hiritar izatea. Ez du ordea norberak hautatzen non jaio, non hazi, non hezi. Nik argi daukat munduko hiritarra naizela. Baina munduko hiritar euskalduna, horrelaxe jaio, hazi eta hezi naizelako. Alegia, euskalduna naiz eta kitto. Euskalduna, harrotasun eta konplexu gabe.

Atzerrira joanez gero horixe da egiten zaigun lehen galdera: Where are you from?... Euskalduna. Eta hasi gero hori zer den azaltzen: honen iparraldean, bestearen hegoaldean, halakoren azpian, bestelakoren menpean, hizkuntza propio bat… Eta mila azalpen emanda ere badirudi zail egiten zaiela nor garen ulertzea. Ruperren abestiari tiraka, esango nuke euskaldun izatea ez dela bat ere nekeza, aitzitik, munduko gauzarik normal, sinple eta errazena da niretzat euskaldun izatea. Zailena zera da, azaltzea nor naizen. Edo hobeto esanda, zailena da gainontzekoei euskalduna naizela ulertaraztea. Euskal identitatea ulergaitza ote den planteatzen hasi naiz hemen atzerrian.

Hasteko, euskara ez den beste hizkuntza batean azaldu behar da zer den euskalduntasuna. Eta hizkuntza bakoitzak bere paradoxak ditu: hemen, Itailan, hitz berdina erabiltzen da euskalduna (femeninoan) eta bainera esateko. ‘Sono basca’, alegia, ‘bainera bat naiz’ esanez hasiko litzateke neska euskaldun bat Italian bere identitatea azaltzen.

Baina erdal hizkuntzen paradoxak alde batera lagata, eskerrak azkenean arazoaren muina eta jatorria aurkitu dudan. Bolognako Plaza Nagusian dagoen SalaBorsa liburutegian aurkitu dut erantzuna, El Vox Mayor Diccionario General Ilustrado de la Lengua Española (Spagnolo-Italiano) hiztegian. Euskararen bigarren definizioa irakurriaz bat ulertu nuen euskaldun ez direnek euskalduna zer den ez ulertzearen arrazoia:

Vascuence: 2.m.fig. Lo que de tan confuso no se puede entender.

Alegia, euskaldun izatearen traba euskaldun izatea bera da. To! Zelan ulertuko dute bada nor garen, hain da eta konfusoa euskaldun egiten gaituena! Harrigarria dirudi nola garen gai euskaldunok geure artean ulertzeko…

Eta halaxe saltzen gaitu Vox Mayor hiztegiak italiarren aurrean, ulergaitz. Hona hemen bada, euskaldun izatearen trabak. Ekilikua!

'Ecco lì qua!' esaten dute italieraz eta euskaraz ere, konturatu ere egin gabe seguruenik, barneratua dugu esamoldea. Ondarroan entzun izan dut behintzat esamoldea.

Bi hizkuntzek elkar ukitzen dutenean, bi gorputzek harremana izaten dutenean bezala, zera gertatzen da, alegia bien izerdiak nahasten hasten direla. Eta aurtengoan, ikasketa kontuak direla eta, Italian bizi naizenez, Bolognan hain zuzen, italieraren izerdiak usaitzen ari naiz. Alabaina, konturatu naiz euskarak aspalditik usaindua duela italiera, esamolde honen jatorria ikustea besterik ez dago.

'Hona hemen!' edo 'To!' esatea beharbada garbiagoa balitz ere (horixe bailitzateke itzulpen zuzena euskarara), zikin gaitezen tarteka eta uztartu ditzagun hizkuntzen izerdiak.... Ekilikua!!